Formy muzyczne

Słuchasz piosenki i wiesz, że po zwrotce przyjdzie refren, a po refrenie znów zwrotka. Słuchasz symfonii i czekasz, aż wróci główny temat. To jest forma muzyczna, czyli budowa utworu: z jakich odcinków się składa, w jakiej kolejności i co między nimi zachodzi.¹

Na formę składa się kilka rzeczy naraz: współdziałanie elementów dzieła (melodyki, rytmiki, harmoniki i pozostałych), obsada wykonawcza, faktura, techniki kompozytorskie, a czasem także treść pozamuzyczna podana w tytule lub w komentarzu.¹ Dlatego jeden utwór da się opisać na kilka sposobów. Etiuda jest formą instrumentalną, homofoniczną i jednoczęściową, a fuga polifoniczną i jednoustępową. Formy porządkujemy według trzech pytań:

• Kto wykonuje? Formy wokalne (pieśń, opera) i instrumentalne (sonata, poemat symfoniczny).
• Jaka faktura? Formy polifoniczne (kanon, fuga) i homofoniczne (rondo, sonatina).
• Ile jest części? Formy jednoczęściowe (etiuda, preludium) i wieloczęściowe, czyli cykliczne (suita, sonata, msza).¹

¶.1Forma i gatunek

Obok formy mówi się o gatunku. Gatunek to rodzaj utworu rozpoznawany po obsadzie, przeznaczeniu i charakterze: symfonia jest utworem na orkiestrę, nokturn to spokojny utwór „nocny” na fortepian. Forma opowiada o układzie odcinków: nokturn ma najczęściej formę ABA. W szkolnej praktyce oba pojęcia zlewają się w jedno, bo podstawa programowa mówi razem o „gatunkach i formach muzycznych”. Wystarczy pamiętać, że pytamy raz o to, czym utwór jest (gatunek), a raz o to, jak jest zbudowany (forma).

¶.2Cztery rodzaje muzyki w podstawie

Podstawa programowa wymienia gatunki muzyki wokalnej, instrumentalnej, wokalno-instrumentalnej i elektroakustycznej. Ta strona zajmuje się formami instrumentalnymi i muzyką elektroakustyczną. Gatunkami wokalnymi i wokalno-instrumentalnymi (pieśń, msza, oratorium, kantata, opera, musical) zajmuje się osobne kompendium Gatunki wokalne i wokalno-instrumentalne.

Przypomnij sobie też podział na muzykę absolutną i programową (rok I, lekcja 2). W muzyce absolutnej liczą się same dźwięki i forma, jak w fudze czy sonacie. Muzyka programowa opowiada o czymś poza dźwiękami: o rzece, balladzie, obrazie. Do niej wrócimy przy poemacie symfonicznym.

Rytm, harmonię i fakturę, z których zbudowane są formy, opisuje kompendium Elementy dzieła muzycznego. Instrumenty, na które pisano sonaty, kwartety i koncerty, znajdziesz w kompendium Instrumenty, głosy i zespoły, a polskie tańce narodowe w kompendium Polska muzyka ludowa.

¶.3Schematy literowe

Formy zapisujemy literami. Każdy odrębny odcinek dostaje kolejną literę: A, B, C. Gdy odcinek wraca, dostaje tę samą literę, a gdy wraca zmieniony, dodajemy kreskę lub indeks (A′, A₁). Schemat A B A czytamy: odcinek pierwszy, kontrast, powrót pierwszego. Na tej stronie przy każdej formie znajdziesz taki schemat i sposób, jak ją usłyszeć.

Zanim powstaną duże formy, trzeba mieć cegiełki. Muzyka ma własną „interpunkcję”: najmniejsze cząstki łączą się w coraz większe, a odcinki kończą się tak, jak zdanie kończy się przecinkiem albo kropką. Są dwa podstawowe sposoby budowania utworu: budowa okresowa i budowa ewolucyjna.

1.1Od motywu do okresu

• Motyw: najmniejsza cząstka muzyczna z własnym profilem rytmicznym i melodycznym, co najmniej dwa dźwięki.
• Fraza: zestawienie dwóch lub więcej motywów.
• Zdanie muzyczne: dwie lub więcej fraz, najczęściej cztery takty.
• Okres muzyczny: dwa zdania, czyli poprzednik i następnik.¹

Poprzednik jest pytaniem: zwykle kończy się na dominancie, więc słuchacz czuje zawieszenie, jak po przecinku (półkadencja). Następnik jest odpowiedzią i kończy się na tonice, jak zdanie zakończone kropką (kadencja doskonała).¹ Okres mały ma osiem taktów, wielki szesnaście. Gdy oba zdania mają tyle samo taktów (4+4, 8+8), okres jest symetryczny. Gdy różną liczbę (np. 4+3), jest niesymetryczny. Jeśli następnik powtarza poprzednik prawie dokładnie, okres jest odpowiadający, a jeśli niesie inny materiał, uzupełniający.¹

Budowa okresowa zadomowiła się w muzyce w klasycyzmie.¹ Słychać ją w Kołysance op. 49 nr 4 Johannesa Brahmsa, którą zna większość ludzi: symetryczny podział na pytanie i odpowiedź. Podobnie zbudowane są tematy z Eine kleine Nachtmusik Mozarta i temat części drugiej Symfonii nr 94 G-dur „Niespodzianka” Haydna. posłuchaj

1.2Budowa ewolucyjna

W budowie ewolucyjnej utwór „wyrasta” z początkowego motywu albo frazy, bez wyraźnych, symetrycznych cezur. Kompozytor snuje materiał dalej, zmieniając interwały, harmonię, dynamikę, barwę i fakturę, a rytm zwykle pozostaje stały.¹ Takie „snucie motywiczne” znajdziesz w preludiach i etiudach, w których melodia składa się z ciągłej figuracji. Wzorem jest Preludium C-dur z pierwszego tomu Das Wohltemperierte Klavier Johanna Sebastiana Bacha: jeden wzór rozłożonych akordów płynie od początku do końca. posłuchaj Z kolei w V Symfonii Beethovena cały temat główny wyrasta z jednego krótkiego motywu rytmicznego, który kompozytor rozwija przez całą część (praca motywiczna). posłuchaj Gdy rozwijany jest cały temat, a nie sam motyw, mówimy o pracy tematycznej, którą zobaczysz w przetworzeniu formy sonatowej.

Po czym poznać. Ze słuchu: jeśli potrafisz „oddychać” co cztery takty, wyczuwasz pytanie i odpowiedź, a melodia ma wyraźne zakończenia, to budowa okresowa. Jeśli muzyka płynie bez zatrzymań, powtarzając ten sam wzór rytmiczny, to ewolucyjna. Z zapisu: okres to dwie podobne długością linie, ewolucja to strona pełna jednakowych figur.

Najprostsze formy to te, które da się zapisać dwiema lub trzema literami. Dwie części dają schemat A B, a trzy najczęściej A B A: pierwszy odcinek, kontrast i powrót. Forma trzyczęściowa jest jedną z najpowszechniejszych w całej muzyce.

2.1Forma dwuczęściowa (A B)

Składa się z dwóch odcinków, które kontrastują albo się dopełniają. Zwykle każdy z nich jest powtarzany. Taką budowę mają niemal wszystkie tańce suity barokowej, a plan harmoniczny dzieli je na dwie połowy: pierwsza prowadzi od toniki do dominanty (w tonacji durowej) albo do toniki równoległej (w molowej), druga wraca do tonacji głównej.¹ Dwuczęściowe są też gawoty, niektóre arie i pieśni. Przykładem jest Sarabanda d-moll HWV 437 Georga Friedricha Haendla. posłuchaj

2.2Forma trzyczęściowa (A B A)

W formie trzyczęściowej część pierwsza (A) przedstawia temat, środkowa (B) wnosi kontrast, a trzecia (A) wraca: dosłownie albo z niewielkimi zmianami (wtedy piszemy A′ lub A₁). Kontrast może dotyczyć melodii i rytmu, tonacji, faktury, a nawet tempa. Wójcik odróżnia dwa rozmiary:¹

• mała forma trzyczęściowa (małe litery, a b a): każda część jest jednym okresem, utwór jest krótki; spotyka się ją w utworach dla dzieci oraz w tematach wariacji, w temacie formy sonatowej i w refrenie ronda;
• wielka forma trzyczęściowa (wielkie litery, A B A): każda część składa się z kilku okresów, utwór jest dużo dłuższy.

Forma ABA jest najpowszechniejsza w tańcach (polonez, mazurek, walc) i w „lirycznej muzyce instrumentalnej”, czyli utworach o tytułach wskazujących nastrój: romans, marzenie, nokturn, kołysanka.¹ Za wzór służy menuet z triem. Menuet (A) gra się, potem trio (B), czyli kontrastowy środek zwykle o lżejszej obsadzie, a na koniec menuet powtarza się od początku (da capo). Sam menuet i samo trio mają zwykle budowę dwuczęściową.¹ Posłuchaj Menuetu G-dur WoO 10 nr 2 Beethovena i wyłap moment powrotu części A po triu. posłuchaj

2.3Aria da capo

W operach i kantatach barokowych popularna była aria da capo: po kontrastującej części środkowej B śpiewak powtarzał część A „od początku” (wł. da capo), dodając własne ozdobniki. To forma trzyczęściowa na głos. Szerzej opisuje ją kompendium Gatunki wokalne i wokalno-instrumentalne. Program WOM podaje jako przykład arię Lascia ch’io pianga z opery Rinaldo Haendla, wystawionej w Londynie w 1711 roku; jej melodia powstała z wcześniejszej sarabandy.⁸ posłuchaj

2.4ABA w miniaturze romantycznej

Chopin i inni romantycy zamykali nastrój w trzech częściach: śpiewna A, bardziej dramatyczna lub ruchliwa B i powrót A zmienionego. Tak zbudowany jest Nokturn b-moll op. 9 nr 1 posłuchaj oraz słynne Clair de lune Debussy’ego, w którym na końcu wraca zmieniony temat z początku (schemat A B A′).

Po czym poznać. Ze słuchu: po pierwszej części słychać wyraźny kontrast (inny nastrój, inna tonacja, inny rytm), a po nim wraca to, co znasz z początku. Pytaj: czy zaczyna i kończy się tą samą melodią? Z zapisu: pierwsze i ostatnie takty wyglądają tak samo, a środek inaczej.

Rondo to forma powrotów. Główny temat, zwany refrenem, wraca raz po raz jak bumerang, a między jego powtórzeniami pojawiają się nowe myśli: kuplety, zwane też epizodami. Schemat jest prosty: A B A C A, a gdy kupletów jest więcej, A B A C A D A.¹

3.1Budowa

• Refren (A) stoi w tonacji głównej i przy kolejnych powrotach bywa lekko zmieniony. Często sam jest małą formą trzyczęściową.
• Kuplety (B, C, D) pojawiają się w innych tonacjach i kontrastują z refrenem.¹
• Najczęstsze schematy to pięcioczęściowy A B A C A i siedmioczęściowy A B A C A B A.²

Nazwa pochodzi od francuskiego rondeau, od rond, czyli „koło”: wywodzi się z tańców w kole z powracającym refrenem.² Rondo należy do najstarszych form i ma rodowód taneczny.¹ Klasyczne rondo rozwinęło się z francuskiego rondeau klawesynowego, a od końca XVIII wieku często zamykało sonaty, symfonie i koncerty.² Ma charakter pogodny, ruchliwy i taneczny.

3.2Rondo w cyklu i rondo sonatowe

Najczęściej rondo bywa finałem. Przykład: Rondo alla turca z Sonaty A-dur KV 331 Mozarta. To trzecia część sonaty, napisana w „stylu tureckim” na wzór janczarskiej muzyki wojskowej. Dwie wcześniejsze części to temat z sześcioma wariacjami i menuet z triem, więc w jednej sonacie spotkasz trzy różne formy z tego kompendium.² posłuchaj Rondem kończy się też Sonata Patetyczna c-moll op. 13 Beethovena. posłuchaj

Istnieje odmiana, w której środkowy kuplet zastępuje przetworzenie, a refren gra rolę pierwszego tematu: rondo sonatowe A B A C A B A. Wójcik opisuje je jako połączenie powtarzalności ronda z dualizmem tematycznym i techniką przetworzeniową formy sonatowej; jego przykładem jest finał Sonaty A-dur op. 2 nr 2 Beethovena.¹ Britannica wiąże tę odmianę szczególnie z Haydnem.²

3.3Rondo samodzielne

Rondo bywa też utworem osobnym. Dla Elizy Beethovena (bagatela a-moll WoO 59, 1810, wydana dopiero w 1867 roku) ma układ A B A C A: policz, ile razy wraca refren.² posłuchaj Chopin napisał Introdukcję i rondo Es-dur op. 16 posłuchaj oraz Rondo à la Krakowiak F-dur op. 14 (1828) na fortepian i orkiestrę, z rytmem krakowiaka w refrenie.³

Po czym poznać. Ze słuchu: ta sama melodia wraca kilka razy, a między powrotami słychać coś nowego. Licz refreny: trzy powroty lub więcej to rondo, dwa to najpewniej ABA. Z zapisu: ten sam początek powtarza się na kilku stronach.

Wariacje to forma, w której wyrazisty temat wraca w coraz to innej szacie. Łacińskie variatio znaczy „zmiana”, „rozmaitość”.¹ Schemat jest prosty: T – W₁ – W₂ – W₃…, czyli temat i jego kolejne odmiany. Kompozytor zmienia melodię, rytm, harmonię, fakturę, tempo, ale temat wciąż daje się rozpoznać.

4.1Temat

Aby dało się go zmieniać, temat musi być prosty i przejrzysty. Zwykle ma budowę okresową i bywa jedno-, dwu- albo trzyczęściowy. Kompozytor może go wymyślić sam albo zapożyczyć z muzyki ludowej czy operowej, od innego kompozytora, a nawet z piosenki.¹

4.2Sposoby wariowania

• Wariacje ornamentalne: melodia dostaje ozdobniki, gamy i pasaże.
• Wariacje rytmiczne: zmieniają się wartości rytmiczne lub metrum, szkielet melodii zostaje.
• Wariacje harmoniczne: zmienia się akompaniament i współbrzmienia, np. tryb z dur na moll.
• Wariacje charakterystyczne: zmienia się charakter, np. liryczny temat staje się marszem albo walcem.

Poza tym kompozytorzy przenoszą melodię do innego rejestru, dodają krótkie imitacje, zmieniają dynamikę, artykulację i barwę.¹ W kolejnych wariacjach zwykle narasta trudność, a przed końcem często następuje powrót do tematu. Ostatnia wariacja bywa rozbudowana o kodę i popisowa, a czasem staje się fugą na temat wariacji.¹

4.3Przykłady

Mozart napisał około 1781–1782 roku 12 wariacji C-dur KV 265 na francuską piosenkę Ah! vous dirai-je, maman; tę samą melodię znasz z angielskiej kołysanki „Twinkle, Twinkle, Little Star”.⁴ posłuchaj Haydn ułożył wariacje w części drugiej Symfonii nr 94 oraz w części drugiej Kwartetu C-dur op. 76 nr 3 „Cesarskiego”, gdzie tematem jest jego własny hymn Gott erhalte Franz den Kaiser z 1797 roku. posłuchaj Wariacje bywają częścią cyklu: czwartą z pięciu części Kwintetu fortepianowego „Pstrąg” Schuberta są wariacje na temat jego własnej pieśni Pstrąg.¹

Beethoven w 32 wariacjach c-moll WoO 80 (1806) oparł wszystko na ośmiotaktowym temacie z chromatycznie schodzącym basem. Każda wariacja trwa osiem taktów, a wszystkie płyną bez przerwy, więc całość ma charakter passacaglii.⁵ posłuchaj W Wariacjach Diabellego op. 120 zrobił z prostego walczyka wydawcy Antona Diabellego 33 wariacje, ukończone w 1823 roku; wariacja 32 jest fugą.² posłuchaj Johannes Brahms w latach 1862–1863 napisał 28 wariacji na temat z Kaprysu nr 24 Paganiniego.⁵ posłuchaj

4.4Wariacje nad basem: passacaglia i chaconne

W baroku lubiano wariacje, w których powtarza się nie melodia, tylko krótki motyw basu (basso ostinato), a wyżej kompozytor snuje coraz to nową melodię. To passacaglia i chaconne. Takie są Passacaglia c-moll na organy i Chaconne z Partity d-moll na skrzypce solo Bacha. Bach wydał też w 1741 roku Wariacje Goldbergowskie: arię i 30 wariacji nad tym samym basem, wśród których są kanony.

Po czym poznać. Ze słuchu: najpierw słyszysz prostą melodię, a potem ta sama melodia (albo ta sama harmonia) wraca kilka razy: raz z ozdobnikami, raz w moll, raz jako marsz. Pytaj: czy znam tę melodię, choć brzmi inaczej? Z zapisu: numerowane odcinki o tej samej długości.

Forma sonatowa to architektura klasycyzmu: najważniejsza forma instrumentalna epoki, oparta na zderzeniu dwóch tematów. Wykształciła się w klasycyzmie i najczęściej buduje pierwszą część sonaty, symfonii, koncertu i kwartetu. Ponieważ zwykle ma szybkie tempo, nazywa się ją też allegrem sonatowym.¹

Uwaga na dwa podobne pojęcia. Sonata to gatunek, czyli cały cykl kilku części. Forma sonatowa to budowa jednej części, najczęściej pierwszej. Symfonia ma formę sonatową w pierwszej części, mimo że nie jest sonatą fortepianową.

5.1Ekspozycja

Pierwsza część przedstawia materiał tematyczny. Tworzą ją kolejno:¹

1. Temat I (główny) w tonacji głównej: zwykle energiczny, wyrazisty.
2. Łącznik: odcinek najczęściej figuracyjny, który moduluje do nowej tonacji.
3. Temat II (przeciwstawny): spokojniejszy, śpiewny, w tonacji dominanty (w utworach durowych) albo równoległej (w utworach molowych).
4. Epilog: zamyka ekspozycję i utrwala nową tonację.

Istotą formy jest dualizm tematyczny: zestawienie dwóch kontrastujących „charakterów”, które w dalszym przebiegu poddaje się przekształceniom. Kontrast dotyczy melodii i rytmu, faktury, a zwłaszcza tonacji. Ekspozycję zwykle się powtarza, a całość poprzedza czasem wolny wstęp.¹

5.2Przetworzenie

Część środkowa to burza: kompozytor „rozbija” tematy na drobne motywy, przenosi je do różnych tonacji, zestawia, zmienia gęstość faktury. Czasem ogranicza się do jednego tematu, czasem przerabia też łącznik albo epilog, a bywa, że wprowadza nowy materiał. Tu napięcie dramatyczne sięga szczytu.¹

5.3Repryza i koda

Repryza to powtórzenie ekspozycji, ale nie dosłowne. Najważniejsza zmiana: oba tematy stoją teraz w tonacji głównej, więc napięcie się rozwiązuje, a całość zyskuje jedność.¹ Utwór często domyka koda, czyli zakończenie podsumowujące całość, bywa że triumfalne.

5.4Przykłady

Wzorcowy jest pierwszy ruch Symfonii g-moll nr 40 KV 550 Mozarta, ukończonej w Wiedniu 25 lipca 1788 roku (Molto allegro).⁴ Słuchaj kolejno: niespokojny temat I, śpiewny temat II, burza przetworzenia, powrót. posłuchaj Podobnie zbudowana jest część pierwsza V Symfonii c-moll Beethovena, w której cały temat główny wyrasta z jednego motywu rytmicznego. posłuchaj Na fortepian: pierwsza część Sonaty Patetycznej c-moll op. 13, z wolnym wstępem Grave, oraz finał Sonaty Księżycowej cis-moll op. 27 nr 2, w którym forma sonatowa służy dramatycznemu zakończeniu. posłuchaj

Forma żyła długo po klasycyzmie. Pierwszą część Sonatiny Ravela cechuje wzorcowa forma sonatowa w impresjonistycznej harmonii, a w XX wieku tak zbudowana jest część pierwsza Symfonii klasycznej Prokofiewa, wzorowanej na Haydnie.

Po czym poznać. Ze słuchu: najpierw dwa wyraźnie różne tematy, potem muzyka „miesza” ich fragmenty, a na końcu oba wracają, już w tej samej tonacji. Pytaj: czy po burzy wraca początek? Jeśli tak i były dwa tematy, to forma sonatowa.

Jedna forma to jeszcze nie cały utwór. Symfonia czy sonata składa się z kilku części, które mają różne tempo i charakter, a razem tworzą artystyczną całość. Taki utwór wieloczęściowy nazywamy cyklem. Cykl oparty na formie sonatowej w pierwszej części to cykl sonatowy.

Części cyklu zestawia się na zasadzie kontrastu melodyki, rytmu, tempa, tonacji i faktury, a jednocześnie uzupełniają się wyrazowo. Czasem przechodzą jedna w drugą bez przerwy (attacca) albo łączą je wspólne motywy.¹

6.1Gatunki cyklu sonatowego

W klasycyzmie wiele gatunków ma podobną budowę. Różnią się obsadą:

sonata

na jeden instrument (np. fortepian) albo na instrument z fortepianem (np. sonata skrzypcowa)

kwartet smyczkowy

sonata na cztery instrumenty: dwoje skrzypiec, altówkę i wiolonczelę

symfonia

sonata na orkiestrę

koncert

sonata na solistę z orkiestrą, z popisowymi fragmentami

Twórcami klasycznej postaci sonat fortepianowych, kwartetów, symfonii i koncertów byli trzej klasycy wiedeńscy: Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart i Ludwig van Beethoven.¹

6.2Cykl czteroczęściowy

Tak zbudowane są symfonie i kwartety:¹

1. Część I: szybka, w formie sonatowej (allegro), czasem poprzedzona wolnym wstępem.
2. Część II: wolna, śpiewna (adagio, andante), o różnej budowie, np. ABA albo wariacje.
3. Część III: taneczna: menuet z triem w tempie umiarkowanym (u klasyków) albo szybsze scherzo, upowszechnione przez Beethovena. Oba mają formę ABA (z triem pośrodku).
4. Część IV: szybki finał, najczęściej rondo, rondo sonatowe albo forma sonatowa.

6.3Cykl trzyczęściowy i koncert

Sonata solowa i koncert mają zwykle trzy części (szybka – wolna – szybka): opuszcza się część taneczną. W koncercie solista dostaje dużo miejsca na popis. Pod koniec pierwszej części orkiestra milknie, a solista gra kadencję: fragment bez orkiestry, dawniej często improwizowany.¹

Przykłady: Symfonia nr 94 G-dur „Niespodzianka” Haydna posłuchaj, Symfonia nr 41 C-dur KV 551 Mozarta posłuchaj, Sonata Patetyczna Beethovena (Grave–Allegro / Adagio / Rondo) posłuchaj, V Koncert fortepianowy Es-dur op. 73 Beethovena posłuchaj oraz Koncert fortepianowy a-moll op. 54 Schumanna, trzyczęściowy. posłuchaj

6.4Cykl przed klasycyzmem i po nim

Sonata powstała w XVII wieku. W baroku rozróżniano sonatę da camera (dworską, zbliżoną do suity) i sonatę da chiesa (kościelną), pisane na jeden albo dwa instrumenty melodyczne z basso continuo, najchętniej na skrzypce.¹ Vivaldi utrwalił trzyczęściowy koncert solowy (szybka – wolna – szybka) z powracającym refrenem orkiestry, a w concerto grosso mała grupa solistów (concertino) rywalizuje z całym zespołem. W romantyzmie powstały symfonia programowa (Berlioz) i wokalna (finał IX Symfonii Beethovena), a ogólny układ cyklu przetrwał do połowy XX wieku.¹

Lżejszą wersją cyklu są divertimento i serenada, wykonywane przy uroczystościach i spotkaniach; najsłynniejsza to Eine kleine Nachtmusik KV 525 Mozarta (1787). posłuchaj

Po czym poznać. Zapisz w głowie tempa: jeśli części różnią się tempem, a jedna z nich to menuet lub scherzo, to symfonia albo kwartet. Jeśli jest solista na tle orkiestry i popis bez orkiestry (kadencja), to koncert. Jeśli gra jeden fortepian w kilku częściach, to sonata.

Cofnijmy się do czasów dworów i peruk. Suita to cykl tańców: nazwa pochodzi od francuskiego suite, czyli „następstwo”. To najstarsza forma cykliczna, a jej największy rozkwit przypadł na barok.¹ Tańce suity zazwyczaj nie służyły do tańczenia. Kompozytor zachowywał rytm i charakter tańca, ale pisał utwór do słuchania: taniec stylizowany, a nie użytkowy.¹

7.1Cztery tańce rdzenia

W drugiej połowie XVII wieku ustalił się schemat czterech tańców w tej samej tonacji, ale o kontrastującym tempie i metrum:¹

Między sarabandą a gigue wstawiano zwykle tańce dodatkowe (intermezza): menuet, gawot, bourrée, passepied albo polonez, a także części nietaneczne, np. arię. Czasem suitę otwierało preludium, toccata lub uwertura.¹ Poszczególne tańce mają zwykle budowę dwuczęściową z powtórzeniami, a łączy je wspólna tonacja.

Przykłady: Suita orkiestrowa nr 3 D-dur BWV 1068 Bacha, z lirycznym Air i radosnym Gawotem posłuchaj; Suita h-moll BWV 1067 z rondeau, polonezem i finałowym Badinerie posłuchaj; Suity angielskie na klawesyn posłuchaj. Haendel napisał Muzykę na wodzie na przejażdżkę króla Jerzego I barką po Tamizie 17 lipca 1717 roku.⁸ posłuchaj

7.2Suita po baroku

W klasycyzmie suita zanika; jej miejsce zajmują divertimento, serenada i kasacja, z których zostają menuety i części marszowe. W romantyzmie suita wraca na innych zasadach: są w niej nowe tańce (galop, polka, walc) i części programowe. Najczęściej powstają suity z muzyki teatralnej (Peer Gynt Griega), operowej (Carmen Bizeta) i baletowej (Jezioro łabędzie Czajkowskiego).¹ Grieg w Suicie Holberg op. 40 sięgnął po formy dawnej suity, a w XX wieku powstają kolejne, np. Suita bergamasque Debussy’ego z Clair de lune.

7.3Tańce dawne: pawana, gawot, sarabanda

Pawana to wolny, dostojny, procesyjny taniec renesansowy w metrum parzystym (2/2 lub 4/4). Nazwa pochodzi prawdopodobnie od włoskiego padovana, czyli „z Padwy”; skojarzenie z pawiem uchodzi za legendę. Pawanę łączono w parę z szybszą, trójdzielną galiardą; takie pary były zalążkiem późniejszej suity.² Wolną pawanę stylizował Gabriel Fauré, a Ravel w Pawanie dla zmarłej infantki sięgnął po renesansowy taniec. posłuchaj

Gawot był znany we Francji od końca XVI wieku, a największą popularność zdobył w XVIII wieku. Ma umiarkowane tempo, metrum 4/4 lub 2/2 i przedtakt: utwór zaczyna się przed pierwszą miarą taktu, od dwóch ćwierćnut. Po gawocie grano często musette (z nutą pedałową w basie); trzy części (gawot, musette, gawot) dawały układ trzyczęściowy.¹

Sarabanda to wolny, dostojny taniec w metrum trójdzielnym, z naciskiem na drugą miarę taktu, ważny w suicie barokowej. Pochodzi z Ameryki Łacińskiej, w XVI wieku trafiła do Hiszpanii, gdzie uchodziła za taniec nieprzyzwoity, a w XVII wieku we Francji i Anglii stała się powolna i stateczna.^{2, 6}

7.4Tańce zagraniczne: walc, tango, czardasz

W XIX i XX wieku do muzyki weszły tańce innych narodów. Program wymienia trzy:

Walc wywodzi się z ludowego Ländlera, a nazwa z niemieckiego walzen, „obracać się”. Wiedeń stał się jego stolicą, a Johann Strauss (syn) napisał Nad pięknym modrym Dunajem w 1867 roku, najpierw jako utwór chóralny, potem orkiestrowy.² posłuchaj Walc stylizowany trafił do fortepianowych miniatur (Chopin) i baletów (Czajkowski). posłuchaj Tango narodziło się około 1880 roku w robotniczych dzielnicach Buenos Aires i Montevideo; w 2009 roku wpisano je na listę UNESCO jako wspólne dziedzictwo Argentyny i Urugwaju. Charakterystyczny dla tanga jest bandoneon, instrument miechowy z rodziny koncertyn, wynaleziony w Krefeld w połowie lat 40. XIX wieku.^{2, 7} posłuchaj Czardasz ukształtował się w XIX wieku na Węgrzech. Składa się z wolnej, melancholijnej części lassú i szybkiej, wybuchowej friss.² Taki dwuczęściowy układ wykorzystali Liszt w Rapsodiach węgierskich i Brahms w Tańcach węgierskich.¹ posłuchaj

Polskie tańce narodowe (polonez, mazur, krakowiak, oberek, kujawiak) opisuje kompendium Polska muzyka ludowa.

Po czym poznać. Ze słuchu: kilka krótkich części o różnym tempie, każda z innym rytmem tanecznym, a wszystkie w tej samej tonacji, to suita. Konkretny taniec rozpoznasz po metrum i tempie: wolne trzy to sarabanda, umiarkowane parzyste z przedtaktem to gawot, wolny i dostojny parzysty to pawana, płynne, wirujące trzy z mocnym „raz” to walc.

Śpiewałeś kiedyś „Panie Janie” w dwóch grupach, z których druga zaczyna, gdy pierwsza jest w połowie? Wykonywałeś wtedy muzykę polifoniczną: kilka głosów równouprawnionych, z których każdy prowadzi własną linię. Do tej rodziny należą trzy formy, w kolejności od najściślejszej: kanon, inwencja i fuga.

8.1Polifonia i imitacja

W polifonii wszystkie głosy traktuje się równorzędnie i każdy prowadzi samodzielną linię melodyczną, w odróżnieniu od homofonii, w której jeden głos śpiewa melodię, a reszta akompaniuje. Podstawą większości form polifonicznych jest imitacja, czyli naśladowanie: ten sam odcinek melodyczno-rytmiczny powtarzany w kolejnych głosach z pewnym opóźnieniem, najczęściej na interwale kwinty albo kwarty.¹

8.2Kanon

W kanonie imitacja jest najściślejsza: jeden głos prowadzi melodię, a drugi (i kolejne) powtarza ją w całości, w stałym odstępie czasu. Wszystkie głosy śpiewają to samo, tylko w innym momencie. Najsłynniejszy instrumentalny przykład to Kanon D-dur Johanna Pachelbela na troje skrzypiec i basso continuo, który powstał prawdopodobnie około 1680–1690 roku; kanon snuje się nad dwutaktowym basem powtórzonym 28 razy.^{2, 5} posłuchaj W Wariacjach Goldbergowskich Bacha kanonem jest co trzecia wariacja. posłuchaj Kanony pisali też Mozart i Haydn (krótkie, często żartobliwe, do śpiewania w gronie przyjaciół), a Schumann ułożył cykl Studiów kanonicznych op. 56.

8.3Inwencja

Inwencja to krótki utwór polifoniczny oparty na swobodnej pracy nad krótkim motywem. Najsłynniejsze są dwugłosowe inwencje i trzygłosowe sinfonie Johanna Sebastiana Bacha (BWV 772–801), które zebrał w Köthen w latach 1722–1723. Bach napisał na karcie tytułowej, że mają uczyć czystej gry w dwóch, a potem w trzech głosach i śpiewnego stylu.⁹ Dwa głosy imitują się nawzajem i rozwijają motyw naprzemiennie: posłuchaj Inwencji dwugłosowej C-dur BWV 772 posłuchaj i nr 8 F-dur BWV 779. posłuchaj

8.4Fuga

Fuga (łac. fuga, „ucieczka”: głosy uciekają przed sobą i nawzajem się gonią) to wielogłosowa forma oparta na imitacji jednego tematu we wszystkich głosach. Liczba głosów waha się od dwóch do sześciu. Powstała w XVII wieku, bywa samodzielna albo poprzedza ją preludium, fantazja lub toccata; może być też częścią większego utworu, a także wokalna i instrumentalna.¹

• Temat: główna myśl, którą jeden głos prowadzi na początku.
• Odpowiedź: temat powtórzony w innym głosie, zwykle o kwintę wyżej albo kwartę niżej.
• Kontrapunkt: melodia, którą pierwszy głos snuje, gdy drugi odpowiada.
• Ekspozycja: pierwsze przeprowadzenie, w którym temat wchodzi we wszystkich głosach po kolei, w tonacji głównej.
• Przeprowadzenia: odcinki z tematem w różnych tonacjach pokrewnych; ostatnie wraca do tonacji głównej.
• Łączniki (epizody): odcinki bez pełnego tematu, w których zwykle zmienia się tonacja.
• Stretta: zagęszczenie wejść, gdy kolejny głos zaczyna temat, zanim poprzedni skończył.¹

Przykłady: Fuga g-moll BWV 578 („Mała”) na organy, w której łatwo śledzić wejścia tematu posłuchaj; Fuga C-dur z pierwszego tomu Das Wohltemperierte Klavier (BWV 846) posłuchaj; Toccata i fuga d-moll BWV 565 na organy. posłuchaj Autorstwo Bacha w tym ostatnim utworze bywa kwestionowane (artykuł P. Williamsa z 1981 roku), więc mówi się, że utwór jest mu przypisywany.² Są też fugi wielotematyczne, np. fuga dwutematowa w Kyrie z Requiem Mozarta, a w finale Przewodnika młodego człowieka po orkiestrze Brittena fugę prowadzą kolejno wszystkie grupy orkiestry.

Po czym poznać. Ze słuchu: ta sama melodia wchodzi kolejno w kilku głosach i nakłada się na siebie. Jeśli wchodzą w całości, w stałym odstępie, a każdy głos śpiewa to samo, to kanon. Jeśli to krótki dwugłosowy utwór szkolny, to inwencja. Jeśli głosy po wejściu temat opracowują dalej i modulują, to fuga. Z zapisu: temat „wędruje” z pięciolinii na pięciolinię.

Muzyka potrafi opowiadać bez słów: o rzece, o balladzie Goethego, o ostatnich chwilach człowieka. Słuchanie takiego utworu przypomina słuchanie muzyki filmowej, do której nie nakręcono filmu: obrazy musisz wyobrazić sobie sam. To muzyka programowa, a jej najsłynniejszą formą orkiestrową jest poemat symfoniczny.

9.1Muzyka programowa i absolutna

Muzyka programowa to instrumentalna muzyka, której treść wyznacza program: tytuł, komentarz literacki, obraz albo idea, podane słuchaczowi przez kompozytora. Muzyka absolutna nie ma takiej treści, liczą się w niej same dźwięki i forma (fuga, sonata, symfonia bez tytułu).¹ Wczesnym przykładem programowości w klasycyzmie jest VI Symfonia „Pastoralna” Beethovena (1808), której części mają tytuły sielskich scen. Pełny rozkwit muzyki programowej nastąpił w romantyzmie.

9.2Poemat symfoniczny

To utwór na orkiestrę o charakterze programowym, zwykle jednoczęściowy i rozbudowany. Inspiracją bywa dzieło literackie, obyczaje ludowe, legenda, mit, a nawet technika i sport. Do partytury dołącza się czasem motto albo komentarz. Forma jest swobodna i zależy od treści, choć często korzysta ze znanych układów: formy sonatowej, wariacji, ronda, a nawet fugi.¹

Twórcą gatunku i samego terminu poemat symfoniczny (niem. symphonische Dichtung) był Franz Liszt, który pisał pierwsze utwory tego typu od końca lat 40. XIX wieku, a większość z nich napisał w latach 1848–1858 w Weimarze. Najsłynniejszy, Preludia, wykonano po raz pierwszy w 1854 roku.² posłuchaj

9.3Przykłady z programu

• Bedřich Smetana, Wełtawa (część druga cyklu Moja ojczyzna, ukończona w 1874 roku): dźwiękowy bieg rzeki od dwóch górskich źródeł, ciepłego i zimnego, przez czeską krainę aż do Pragi; szeroki temat rzeki wraca w całym utworze.² posłuchaj
• Richard Strauss, Tako rzecze Zaratustra op. 30 (1895–1896): inspiracja poematem filozoficznym Nietzschego; Strauss wolał określenie „poemat dźwiękowy” (Tondichtung).⁶
• Richard Strauss, Don Kichot op. 35: bohater literacki w muzyce orkiestrowej. posłuchaj
• Paul Dukas, Uczeń czarnoksiężnika (1897): „scherzo według ballady Goethego”, znane z filmu Fantazja.² posłuchaj
• Mieczysław Karłowicz, Stanisław i Anna Oświecimowie op. 12 posłuchaj i Smutna opowieść (Preludia do wieczności) op. 13 z 1908 roku: polskie poematy symfoniczne. W drugim z nich, według wywiadu z 1909 roku, Karłowicz przedstawił ostatnie chwile człowieka, który odbiera sobie życie, choć nie lubił takich komentarzy.¹⁰

Program ma też symfonia: w Symfonii fantastycznej Berlioza (1830) powracający temat idée fixe przedstawia ukochaną w każdej z części. Posłuchaj części ostatniej, Snu nocy sabatu. posłuchaj

Po czym poznać. Czytaj tytuł i komentarz: jeśli obiecują opowieść, obraz lub bohatera, a utwór jest jednoczęściowy i orkiestrowy, to poemat symfoniczny. Ze słuchu: muzyka „ilustruje” (fale, galop, szum), temat bohatera wraca przekształcony, forma ma mniej symetrii niż sonata.

Obok wielkich symfonii romantyzm kochał rzeczy małe. Miniatura instrumentalna to utwór o niewielkich rozmiarach i prostej budowie (np. ABA), przeznaczony najczęściej na instrument solowy, zwykle fortepian. W jednej miniaturze mieści się jeden nastrój. Powód mody był praktyczny: w XIX wieku w domach pojawiło się mnóstwo fortepianów i pianin, a wspólne muzykowanie w salonie stało się towarzyskim zwyczajem.

10.1Rodzaje miniatur

preludium

pierwotnie wstęp do większego dzieła, w romantyzmie samodzielny utwór o jednym nastroju; Chopin napisał cykl 24 preludiów op. 28 we wszystkich tonacjach

etiuda

utwór ćwiczący jakąś trudność techniczną; u Chopina i Liszta pełnoprawne dzieło koncertowe

nokturn

„pieśń nocy”, spokojny, marzycielski utwór ze śpiewną melodią i akompaniamentem

impromptu

utwór o charakterze improwizacji i swobodnej budowie (Schubert, Chopin)

moment muzyczny

krótka miniatura Schuberta, o improwizacyjnym charakterze

pieśń bez słów

śpiewna miniatura fortepianowa (Mendelssohn)

ballada, scherzo

większe, dramatyczne utwory jednoczęściowe

mazurek, polonez, walc

stylizowane tańce, utwory do słuchania, a nie do tańczenia

10.2Formy figuracyjne i liryczne

Miniatury dzielą się według tego, co w nich najważniejsze. W utworach figuracyjnych (etiuda, preludium) pierwszoplanową rolę gra melodyka figuracyjna, czyli ciągły ruch szybkich dźwięków; zwykle opiera się je na budowie ewolucyjnej. Utwory liryczne (nokturn, romans, marzenie, kołysanka) wyrażają nastrój, mają śpiewną melodię i bywają trzyczęściowe.¹

10.3Przykłady

Fryderyk Chopin napisał Nokturn Es-dur op. 9 nr 2 w latach 1830–1831 i dedykował go Marii Pleyel.³ posłuchaj Jego Etiuda c-moll op. 10 nr 12, powstała w latach 1829–1832, ma przydomek „Rewolucyjna”, nadany od czasów Liszta, a nie przez samego Chopina.³ posłuchaj Porównaj nastrój obu miniatur: spokojny śpiew i gwałtowny ruch. Obok jest Mazurek a-moll op. 17 nr 4 posłuchaj i Moment muzyczny f-moll op. 94 nr 3 Schuberta. posłuchaj

Robert Schumann ułożył z miniatur cykle: Sceny dziecięce op. 15 (1838) to trzynaście krótkich utworów dla dorosłych o dzieciństwie, wśród których siódmy, Marzenie (Träumerei), jest najsłynniejszy.⁶ posłuchaj W cyklu Karnawał op. 9 każdy numer maluje inną postać, np. Arlekina. posłuchaj

Po czym poznać. Utwór jest krótki (zwykle 1–5 minut), ma jeden wyrazisty nastrój, a tytuł często mówi o charakterze (nokturn, marzenie, etiuda). Jeśli to gra jeden fortepian i melodia „śpiewa” nad akompaniamentem, to nokturn lub podobna miniatura liryczna. Jeśli od początku do końca biegnie szybka figura, to etiuda lub preludium.

Skok w XX i XXI wiek. Pierwsze utwory tego rodzaju powstawały w studiach radiowych z nagranych dźwięków, które kompozytorzy przetwarzali, zapętlali, cięli i sklejali w nowe układy. Muzyka elektroakustyczna to ta, w której dźwięk powstaje albo jest przetwarzany za pomocą urządzeń elektronicznych, a kompozytor pracuje bezpośrednio z barwą dźwięku. Podstawa programowa wymienia ją jako czwarty obok wokalnej, instrumentalnej i wokalno-instrumentalnej rodzaj muzyki.

11.1Trzy gatunki muzyki elektroakustycznej

muzyka konkretna

utwory składane z nagranych dźwięków z otoczenia: kroków, pociągów, głosów, które przetwarza się: odwraca, skraca, zmienia ich wysokość i głośność

muzyka elektroniczna

dźwięki wytwarzane elektronicznie; gotowy utwór odtwarza się z taśmy albo z komputera

muzyka na instrumenty i elektronikę

instrumenty lub głosy grają na żywo, a dźwięk elektroniczny jest dodawany albo przetwarzany w czasie koncertu (live electronics)

11.2Początki

Muzykę konkretną zapoczątkował Pierre Schaeffer w paryskim radiu publicznym. Étude aux chemins de fer (Etiuda kolejowa), zmontowana z dźwięków pociągów, powstała od 25 maja do 6 czerwca 1948 roku, a 5 października 1948 roku nadano ją w radiu razem z czterema innymi etiudami jako „Koncert hałasów”.¹¹ W Polsce ośrodkiem muzyki elektroakustycznej było Studio Eksperymentalne Polskiego Radia, założone jesienią 1957 roku przez Józefa Patkowskiego, który kierował nim do 1985 roku.¹²

Wielkim wydarzeniem było Poème électronique Edgarda Varèse’a, odtworzone w 1958 roku w pawilonie firmy Philips na wystawie światowej w Brukseli: dźwięk z taśmy rozchodził się z setek głośników po pawilonie, który Iannis Xenakis zaprojektował we współpracy z Le Corbusierem.² posłuchaj

Elektroniczna sztuka ma też utwory z pogranicza. W Pendulum Music Steve’a Reicha (1968) wiszące na sznurach mikrofony kołyszą się nad głośnikami i wywołują sprzężenia. Muzykę tworzy sam proces, wyznaczony przez ruch wahadeł.¹³ posłuchaj

11.3Popularne gatunki elektroniczne

• Ambient: muzyka, która stawia na atmosferę i brzmienie przestrzenne, często bez wyraźnego rytmu i melodii.
• Techno: muzyka taneczna o regularnym, mechanicznym rytmie (zwykle metrum 4/4) i powtarzalnych strukturach.

Album Oxygène Jeana-Michela Jarre’a (1976) nagrano na analogowych syntezatorach, automacie rytmicznym i melotronie, w paryskim mieszkaniu.¹⁴ posłuchaj Współczesną muzykę elektroniczną reprezentuje Giorgio by Moroder z płyty Random Access Memories duetu Daft Punk. posłuchaj

Po czym poznać. Ze słuchu: dźwięki, których nie wydobędziesz z żadnego zwykłego instrumentu: szum, pisk, zapętlone dźwięki otoczenia, brzmienie syntezatora. Brak wyraźnego wykonawcy „na żywo” albo instrument grający razem z taśmą. Z wyglądu: na scenie głośniki, stół mikserski, komputer.

Na sprawdzianie dostaniesz fragment nagrania albo kilka taktów zapisu. Nie zgaduj od razu. Zadawaj pytania po kolei, od ogólnych do szczegółowych, a odpowiedź sama się zawęzi.

Pytania po kolei

1. Czy ktoś śpiewa? Jeśli tak, szukaj w kompendium Gatunki wokalne i wokalno-instrumentalne. Jeśli nie, czytaj dalej.
2. Czy muzyka brzmi „elektronicznie”? Dźwięki z taśmy, syntezator, brak instrumentów na żywo to muzyka elektroakustyczna.
3. Czy utwór coś opowiada? Tytuł, komentarz, bohater, jedna część na orkiestrę to poemat symfoniczny. Krótki utwór fortepianowy o jednym nastroju to miniatura.
4. Ile jest części? Kilka części o różnym tempie to cykl: symfonia, sonata, koncert, kwartet (jeśli jest menuet lub scherzo i szybki finał) albo suita (jeśli to same tańce).
5. Czy głosy wchodzą po kolei? Ta sama melodia w kilku głosach, jeden po drugim: kanon (ściśle), inwencja (krótko, dwa głosy) lub fuga (temat opracowywany i modulujący).
6. Czy temat wraca zmieniony? Wielokrotnie, w coraz innej szacie: wariacje.
7. Czy refren wraca po różnych kupletach? A B A C A: rondo.
8. Czy są dwa tematy i „burza”? Dwa kontrastujące tematy, rozdzielone modulacją, potem rozbijanie ich i powrót w tej samej tonacji: forma sonatowa.
9. A jeśli nic z tego? Odcinek, kontrast, powrót: forma trzyczęściowa ABA. Dwa odcinki: forma dwuczęściowa AB.

12.1Ściągawka: formy

12.2Twój repertuar

Podstawa programowa wymaga też, byś potrafił przyporządkować do poznanych gatunków i form utwory, które sam wykonujesz. Weź nuty z lekcji instrumentu i odpowiedz po kolei:

1. Ile ma części i jak się nazywa gatunek (sonata, etiuda, nokturn, suita, wariacje)?
2. Jak wygląda schemat literowy: czy początek wraca? Gdzie jest kontrast?
3. Jaką fakturę ma ta część (melodia z akompaniamentem czy kilka równorzędnych głosów)?
4. Z jakiej jest epoki i jak to słychać?

Przykład: jeśli grasz sonatinę, której pierwsza część ma ekspozycję, przetworzenie i repryzę, a całość składa się z trzech części, to jest to cykl sonatowy z allegrem sonatowym w części pierwszej.

Naciśnij odpowiedź. Każde pytanie ma wyjaśnienie. Kolejność pytań i odpowiedzi zmienia się przy każdym rozpoczęciu.

Ćwiczenia działają tylko na stronie internetowej: formy-muzyka.pages.dev, rozdział XIII.

13.1Co to za utwór? (ze słuchu)

Fragmenty nagrań z YouTube, do 25 sekund. Odtwarzacz wczytuje się dopiero po kliknięciu.

13.2Jaka to forma? (z opisu)

Pytania o cechy form i gatunków, na podstawie rozdziałów I–XI.

Utwory i nagrania z całej strony w kolejności rozdziałów. Odtwarzacz YouTube wczytuje się dopiero po kliknięciu, więc sama strona nie łączy się z YouTube. Na wydruku zamiast odtwarzacza jest kod QR.

Najważniejsze nazwy i pojęcia z lekcji 2–19 i 24–25.

A B A

forma trzyczęściowa: temat, kontrast, powrót tematu

allegro sonatowe

szybka część w formie sonatowej, zwykle pierwsza w cyklu

allemande

taniec niemiecki, umiarkowany, w metrum parzystym; pierwszy w suicie barokowej

ambient

muzyka elektroniczna stawiająca na atmosferę i przestrzeń, często bez rytmu i melodii

aria da capo

aria w formie ABA, w której po części środkowej śpiewak powtarza część A „od początku”

bandoneon

instrument miechowy z rodziny koncertyn, charakterystyczny dla tanga

budowa ewolucyjna

kształtowanie utworu przez ciągłe rozwijanie motywu, bez wyraźnych cezur

budowa okresowa

kształtowanie utworu z symetrycznych okresów, czyli pytań i odpowiedzi

courante

taniec szybki, w metrum trójdzielnym; drugi w suicie

cykl

utwór złożony z kilku części o różnym tempie i charakterze, tworzących całość

cykl sonatowy

cykl, w którym pierwsza część ma formę sonatową: sonata, symfonia, koncert, kwartet

czardasz

taniec węgierski z dwóch członów: wolnego (lassú) i szybkiego (friss)

da capo

wł. „od początku”: powtórzenie pierwszej części

dualizm tematyczny

zestawienie dwóch kontrastujących tematów w formie sonatowej

ekspozycja (formy sonatowej)

pierwsza część formy sonatowej: temat I, łącznik, temat II, epilog

ekspozycja (fugi)

pierwsze przeprowadzenie, w którym temat wchodzi po kolei we wszystkich głosach

epilog

zakończenie ekspozycji formy sonatowej

epizod (kuplet)

odcinek ronda między powrotami refrenu

etiuda

utwór ćwiczący jakąś trudność techniczną; u Chopina i Liszta dzieło koncertowe

forma muzyczna

budowa utworu: z jakich odcinków się składa i jak są zestawione

forma sonatowa

ekspozycja, przetworzenie, repryza (i koda), oparta na dwóch kontrastujących tematach

fraza

zestawienie dwóch lub więcej motywów

fuga

wielogłosowa forma oparta na imitacji jednego tematu we wszystkich głosach

gawot

francuski taniec w umiarkowanym tempie, z przedtaktem

gigue

angielski taniec bardzo szybki, w metrum złożonym; kończy suitę

idée fixe

powracający temat w Symfonii fantastycznej Berlioza przedstawiający ukochaną

imitacja

powtarzanie odcinka melodycznego w kolejnych głosach z opóźnieniem

impromptu

miniatura o charakterze improwizacji

inwencja

krótki utwór polifoniczny oparty na swobodnej pracy nad krótkim motywem

kadencja (w koncercie)

popisowy fragment solisty bez orkiestry, pod koniec części

kanon

najściślejsza imitacja: wszystkie głosy prowadzą tę samą melodię w stałym odstępie

koda

zakończenie podsumowujące całość utworu

koncert

sonata na solistę z orkiestrą

kontrapunkt

towarzyszenie tematowi w innym głosie; sztuka łączenia melodii

kwartet smyczkowy

utwór na dwoje skrzypiec, altówkę i wiolonczelę

łącznik

odcinek przygotowujący nową tonację (w sonatowej) albo bez pełnego tematu (w fudze)

menuet

dawny francuski taniec dworski w umiarkowanym tempie, z triem pośrodku

miniatura

krótki utwór instrumentalny o jednym nastroju i prostej budowie

motyw

najmniejsza cząstka muzyczna z własnym profilem rytmicznym i melodycznym

muzyka absolutna

muzyka bez treści pozamuzycznej: liczą się dźwięki i forma

muzyka elektroakustyczna

muzyka, w której dźwięk powstaje lub jest przetwarzany elektronicznie

muzyka konkretna

muzyka składana z nagranych dźwięków z otoczenia

muzyka programowa

muzyka o treści pozamuzycznej podanej w programie, tytule lub komentarzu

następnik

drugie zdanie okresu, kończące się na tonice

nokturn

spokojny, marzycielski utwór „nocny” ze śpiewną melodią

okres muzyczny

poprzednik i następnik, czyli dwa zdania: pytanie i odpowiedź

pawana

wolny, dostojny taniec renesansowy w metrum parzystym; para z galiardą

poemat symfoniczny

jednoczęściowy utwór orkiestrowy o charakterze programowym; twórca Liszt

polifonia

faktura, w której kilka głosów jest równouprawnionych

poprzednik

pierwsze zdanie okresu, kończące się zwykle na dominancie

preludium

pierwotnie wstęp do większego dzieła; w romantyzmie samodzielny utwór o jednym nastroju

przeprowadzenie (w fudze)

odcinek, w którym temat pojawia się w kolejnych głosach i tonacjach

przetworzenie

środkowa część formy sonatowej: rozbijanie i zestawianie motywów

refren

główny temat ronda, wracający po każdym kuplecie

repryza

powrót ekspozycji w formie sonatowej, z obu tematami w tonacji głównej

rondo

forma, w której refren wraca co najmniej trzy razy: A B A C A

rondo sonatowe

rondo z dualizmem tematycznym i środkowym przetworzeniem: A B A C A B A

sarabanda

wolny, dostojny taniec w metrum trójdzielnym; trzeci w suicie

scherzo

szybka, żartobliwa część cyklu zamiast menueta, upowszechniona przez Beethovena; forma ABA

sonata

cykl na jeden instrument albo instrument z fortepianem

stretta

zagęszczenie wejść tematu w fudze

suita

cykl stylizowanych tańców w jednej tonacji, najstarsza forma cykliczna

symfonia

sonata na orkiestrę

tango

taniec z Río de la Plata, namiętny, w metrum parzystym

techno

taneczna muzyka elektroniczna o regularnym rytmie 4/4

temat

wyrazista myśl muzyczna, podstawa wariacji, fugi i formy sonatowej

trio (w menuecie)

kontrastowy środek menueta, w formie ABA

walc

taniec austriacki, wirujący, w metrum 3/4

wariacje

temat i jego kolejne odmiany

zdanie muzyczne

dwie lub więcej fraz, najczęściej cztery takty

Wybierz odpowiedź. Po kliknięciu zobaczysz wyjaśnienie, a na końcu wynik.

Quiz działa na stronie internetowej: formy-muzyka.pages.dev, rozdział XVI.